No rural aínda hai medo á Memoria Histórica

“Dionisio Pereira (A Coruña, 1953) meteu o nariz onde o chamaban. Quixo ser a voz das moitas historias que agardan nunha cuneta para ser contadas, e saíu escaldado.

Unha frase escrita nunha páxina dun libro, A IIª República e a Represión franquista no Concello de Cerdedo, levouno ante o xuíz no 2007. Acusábano de historiador.
Os familiares de Manuel Gutiérrez Torres, ex alcalde de Cerdedo e xefe local da Falange nos anos da guerra civil, esixían unha rectificación. Non querían ver o nome do seu ancestro a carón do termo ‘represión’.
Pero Pereira non se retractou. Buscou máis testemuños que apoiasen a súa investigación e tirou para adiante. A Audiencia de Pontevedra vén de darlle a razón: a verdade tumbou á honra. Non está satisfeito. Para el, sentar no banco dos acusados tamén é unha condena.
Pregunta: Nos dous anos de loita xudicial que vén de afrontar, pensou en recuar?
Resposta: Non. Non porque as miñas fontes son solventes e se cando escribín o libro tiña probas dabondo pois agora teño máis. Así que non, en absoluto. Mais iso non quere dicir que estivese no meu ánimo ter algún tipo de actitude agresiva que poida presupoñer ir contra a honra de ninguén.
P: Entende a dor que lle poida supoñer a estas familias coñecer certos aspectos da vida dos seus ancestros, pero por enriba está para vostede o dereito a coñecer a verdade.
R: Efectivamente. A partir de agora entendo que entraremos nunha etapa máis contrutiva (ri), poderemos ter un espazo de convivencia no que ese dereito de investigación e o dereito da cidadanía a saber foron amparados. Pero, dende logo, sen que ninguén se sinta agredido, pois os descendentes de quen estea implicado neste tipo de actos non son responsables de nada e ninguén os sinala.
A verdade ou a honra
P: Como di, no seu caso primou o dereito a saber fronte ao dereito á honra. Como valora o fallo?
R: Ben, xa hai bastante Xurisprudencia. Dende a transición haberá unha ducia ou unha quincena de casos semellantes ao meu onde quedou claro que prevalecen traballos de interese histórico, científico, a investigación sobre a honra.
A min o único que me gustaría é que non tivesemos que chegar a un xuízo. No noso país existe unha liberdade de expresión e todo o mundo pode ter acceso a ella. Se hai quen entende que non é correcto, que non se axusta á verdade o que se escribe teñen a posibilidade de retrucar da mesma maneira, dicindo que esa afirmación se está a facer sen probas suficientes. Esa libertade témola todos.
Ir ao tema xudicial, para os historiadores xa supón unha condena en si mesmo, aínda que saian absoltos. Unha condena porque para min estes dous anos e pico, se é que rematan aquí [a familia do ex alcalde falanxista ten aínda a posibilidade de presentar un recurso ante o Tribunal Constitucional], significan unha condena de seu pola perda de tempo, a perda de diñeiro e a intranquilidade que che produce.
E no meu caso son dous anos, pero coñezo casos cun derroteiro xudicial de dez anos, con todo o que iso supón. Entendo que debería haber algún tipo de amparo para as persoas que tratamos de coñecer a verdade do que aconteceu hai setenta anos.
P: A rexeneración democrática que tanto demanda pasa por atrancos coma este?
R: Sempre se di que non se pode dar por pechada unha páxina se non se le antes. Eu penso que unha das eivas que ten a democracia no Estado español é recoñecer as vítimas do franquismo a todos os niveis. Iso implica algo que non recoñece nin a Lei de Memoria Histórica, que é eliminar os xuízos contra persoas que foron inxustamente represaliadas, fusiladas ou que pasaron moitos anos na cadea.
Os valores de democracia, de liberdade, de solidariedade, de xustiza coas persoas que foron perseguidas inxustamente por loitar precisamente por eles é algo que aínda falta. Exhibir eses valores é un garante da democracia, mantelos agochados pón en perigo a calidade democrática.
Xulgados por historiadores
P: A Lei de Memoria Histórica xa advertía de que os xuízos contra historiadores irían en aumento.
R: Si, iso é así. O momento de depuración da memoria dos vencidos comezou coa transición, pero intensificouse moito a partir dos anos 90. Nun principio todos nos fixamos nas vítimas, como tiña que ser, falar delas e que os seus nomes volvan estar nas nosas mentes. Está claro que recuperar e lembrar é un acto de xustiza.
Pero nós non podemos falar das vítimas sen falar do réxime opresivo, ditatorial, que foi o causante de todas estas persecucións. Como a evolución vai de falar das vítimas a falar dos represores empezan a xurdir os problemas. Cónstame que existen presións contra outros colegas para que non escriban, non digan, non falen. Se non se ampara o dereito a saber, os historiadores estaremos no punto de mira de persoas que aposten polo escurantismo e o esquecemento.
P: Que peso teñen os documentos que se conservan daqueles anos? Ante xuízos feitos sen garantías e confesións asinadas por medo, ata que punto gozan de maior credibilidade ca un testemuño oral?
R: Uf! Eu creo que todas as fontes teñen os seus pros e os seus contras, todas. Como ben dixeches, estamos continuamente traballando con consellos de guerra que se conservan nos arquivos dos tribunais militares, onde as dilixencias que se fan teñen como transfondo a tortura e os malos tratos. Estes testemuños hai que collelos con certas precaucións, pero tamén é certo que os consellos de guerra dan moita información.
Non podo dicir que unha fonte é mellor ca outra, todas se necesita, todas hai que empregalas con precaucións e, sobre todo, saber combinalas. Coa mestura dunhas e doutras é cando nos achegamos en maior medida á realidade. Nas fontes orais hai que saber con quen se fala, que mérito ten o informante, contrastar e… cantos máis testemuños mellor. Os historiadores temos isto moi claro, e tratamos de facer as cousas co maior rigor posible.

As eivas dunha ansiada lei
E como historiador, como ve a Lei da Memoria? É unha norma útil ou unha sorte de amnistía?
R: Amnistía non, non é unha lei de Punto Final como se dixo. Pero o que si é certo é que ten moitas eivas. Unha delas, o non recoñecemento xurídico das vítimas. Poden ser recoñecidas en base a un diploma que lles conceden, pero o que non poden é esixir que se cumplan dereitos fundamentais coma que se anulen os xuízos falsos dos que falabamos antes, poño por caso. Ou que os familiares directos de persoas asasinadas extraxudicialmente, os famosos paseos, non poidan nin tan sequera reclamar unha indemnización por estes asasinatos. A Lei ten moitas eivas. A fundamental: que non se recoñece xuridicamente ás vítimas.
Tamén é unha sorte de declaración de principios, pero á hora da verdade fan falla fondos e vontade política que ás veces non se ve. Mesmo en cuestións tan básicas como é a eliminación da simboloxía franquista das nosas rúas e edificios parece coma se se buscasen atrancos para levala a cabo. Dende que esa lei está funcionando, hai dous anos, as súas consecuencias foron menores do que sería desexable.
P: Hai medo á memoria?
R: Si, si, si. Sobre todo nos lugares máis pequenos, nas zonas rurais aínda hai moita xente que prefire calar. Ás veces porque é moi doloroso o que teñen que lembrar, e outras simplemente para non poñerse a mal con outros veciños que tiveron, eles ou os seus devanceiros, algo que con estas terribles situacións. Ou incluso porque se identifica o poder local cunha sorte de continuación, que dalgún xeito quitou tallada da guerra civil. Si, si que hai moito medo.

Protexer o franquismo
P: Ditaduras coma a de Hitler, Mussolini ou Pinochet, poño por caso, condénanse coa boca grande. Que pasa con Franco e coa Lei da Amnistía do 77?
R: Que pasa? Que Franco morreu na cama! O réxime de liberdades que aparece na Transición é o dunha democracia vixilada froito non dunha derrota do franquismo, senón dun pacto. Isto leva a que non se lle dea o mesmo tratamento á lembranza de Franco do que acontece con Hitler ou Mussolini nos seus respectivos países, onde a apoloxía dos seus rexímenes está perseguida.
Aquí, hai veces que parece que pasa o contrario. Coma se houbese unha certa protección de todo o que significa o réxime franquista, e as vítimas son tratadas dun xeito… eu entendo que con pouca xustiza.
P: En que ocupa o seu tempo a día de hoxe? Segue a investigar a ditadura?
R: Si. Estou a rematar un libro sobre a loita de clases no mundo do mar, e a represión franquista contra os pescadores galegos. Unha temática un pouco na liña de todo isto que acabamos de falar.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s